اختلال بیشفعالی و کمبود توجه در کودکان چیست؟
سلامتی- اعظم محمدپور: . . .
مادر علی از دست او خسته شده است؛ علی از وقتی به دنیا آمده، کمخواب بوده و به نظر میرسد انرژیاش تمامنشدنی است و هیچ تصمیمی برای توقف کارهایش ندارد.
خانم بیتا رحمتی - کارشناس ارشد مشاوره مدرسه - نیز در مورد نحوه برخورد کودکان (ADHD) با همسالانشان میگوید: این کودکان در تعامل با همسالانشان رفتاری کاملاً ناپخته، خودخواهانه و پرخاشگرانه دارند. آنها در بازیهای آرام، تمرکز و آرامش لازم را ندارند و در بازیهای گروهی، نوبت را رعایت نکرده و قلدری میکنند، سرزده واردبازی کودکان دیگر شده و فعالیت یا صحبت آنها را قطع میکنند. آنچه بدیهی به نظر میرسد این است که نحوه برخورد معلمان با این کودکان بسیار مهم و سرنوشتساز است و در واقع کلید اصلی موفقیت یا عدم موفقیت این دانشآموزان در امر تحصیل، نحوه برخورد معلمان و روش تدریسی است که آنها به کار میبرند.
خانم رحمتی در اینباره معتقد است معلمان باید میزان عیبجویی و انتقاد از این دانشآموزان را تا حداقل ممکن کاهش دهند، میزان توجهشان به این کودکان باید متناسب بوده و کم و زیاد نشود، باید همکاری مداوم و لازم را در برنامه اصلاحی کلاس داشته باشند، یک رابطه عاطفی بسیار سازنده و مثبت بین خود و دانشآموزان ADHD به وجود بیاورند و همزمان با مشاور مدرسه، مدیر، والدین کودکان، روانشناس و روانپزشک کودک در ارتباط باشند.
وی در مورد روش تدریس هم اضافه میکند که مسلماً تدریس و آموزش به این دانشآموزان باید درموقعیتهایی باشد که توجه آنها به معلم است. برای این دانشآموزان باید هر بار و در هر زمان فقط یک تکلیف تحصیلی تعیین کرد. تکالیف طولانی و زمانبر باید به بخشهای کوچکتری تقسیم شوند تا حجم فشار به فراخنای توجهشان کاهش یابد. دستور انجام کار باید مرحله به مرحله به دانشآموزان داده شود و پس از آن باید از آنها خواست که آن را تکرار کنند تا از فهمیدن مطلب توسط آنها اطمینان حاصل شود.
باتوجه به توضیحاتی که داده شد، به نظر میرسد که لازم است برای آموزش کودکان ADHD از کلاسهای ویژه استفاده کرد.
خانم رحتمی در اینباره میگوید: این توانمندی معلم است که به کودکان ناهمگون، از کندذهن گرفته تا تیزهوش که بر سر یک کلاس حضور دارند، به میزان نیاز و توانمندی آنها مطلب ارائه کند و مسلماً اگر بدرفتاری کودکADHD به وضوح مخربتر از آن بود که در برنامه منظم کلاسی درمان گردد، انجام یک برنامه در موقعیت محدود (مثلاً کلاس آموزش ویژه) توصیه میشود که میتوان با کمک مشاور مدرسه و با همراهی والدین آن را برنامهریزی و مطرح کرد.
از آنجا که عوامل متعددی از جمله عوامل روانی، اجتماعی، فیزیولوژیکی، ژنتیکی، رشدی و عصبی در ایجاد این اختلال دخالت دارند، شناخت کافی و مشخصی در مورد سببشناسی این اختلال در دست نیست و این امر باعث شده که روشهای درمانی مشخص و قاطعی هم مطرح نشود. با این حال در درمان این بیماری از دارودرمانی مثل ریتالین، رواندرمانی کوتاهمدت، روشهای اصلاح و کنترل رفتار، آموزش معلمان و والدین و یا ترکیبی از همه این روشها استفاده میشود. از نظر خانم رحمتی، کارشناس ارشد مشاوره مدرسه، آنچه بیشترین تأثیر را بر روند و تأثیر درمان میگذارد، تشخیص به موقع و زودهنگام اختلال و ارجاع سریع کودک به متخصصان است که امکان کاهش آسیب را فراهم میسازد. وی اضافه میکند که معلمان نیز به نوبه خود میتوانند در امر درمان این اختلال به کودکان کمک کنند. به نظر ایشان «اقتصاد ژتونی» قویترین، فوریترین و اختصاصیترین روش درمانی برای معلمان است. در این روش، لازم است معلم پس از مشخص کردن رفتار هدف در کودک(زمانی که معلم مرا صدا میکند جواب بدهم)، نوع تقویت را هم مشخص کند (یک ژتون، کارت عکسدار یا ستارهدار و غیره) و پس از آن معلم در مقابل رفتار هدف، بدون فاصله ژتون را ارائه دهد. دراینجا لازم است فهرست پاداشها با کمک خود کودک و بنا به توجهات او اولویتبندی شود.
دومین روش درمانی «قرارداد وابستگی» است که مشتمل است بر مذاکره پیرامون قرارداد. نظیر مثال زیر:
من موافقم کارهای زیر را انجام دهم:
1 - وقتی معلم صدایم کرد، جواب دهم.
2 - در زمین بازی نوبت را رعایت کنم و داد نزنم.
اگر این کارها را کردم در پایان روز یکی از کارهای زیر را میتوانم به انتخاب خودم انجام دهم.
1 - با والدینم به پارک بروم.
2 - مدتی با کامپیوتر بازی کنم.
اگر آنچه را که قول دادم انجام ندهم، موارد زیر را از دست خواهم داد:
1 - به پارک نمیتوانم بروم.
2 - نمیتوانم با کامپیوتر بازی کنم.
در واقع در این تکنیک رفتار مطلوب و پیامد وابسته به عملکرد به صورت کلامی تصریح میشود و به امضای طرفین قرارداد و دانشآموز و معلم میرسد.
در اجرای این تکنیک باید سعی شود که تکالیف متناسب با تقویتکنندهها باشد، تقویتکنندهها به تأخیر نیفتند و پاداشها تکراری نباشند .
همشهری انلاین - 16 مرداد 1388